Een monumentale gotische abdijkerk die 200 jaar geleden afbrandde en vandaag opnieuw boven het landschap uittorent. Of toch ongeveer. Op de Abdijsite Herkenrode in Hasselt tekende kunstenaarsduo Gijs Van Vaerenbergh de verdwenen kerk op ware grootte opnieuw in de lucht. Het resultaat heet Clausura en is even monumentaal als onwezenlijk.
Je moet even met je ogen knipperen. Want ja, daar staat ze. Een gigantische kerk, compleet met toren, spitsbogen en gewelven. Alleen: muren zijn er niet. Dak evenmin. In plaats daarvan duizenden meters cortenstaal ragfijne lijnen. Loop je een paar meter verder, dan verandert het beeld alweer. Vanuit de ene hoek zie je duidelijk een kerk. Vanuit de andere lossen de lijnen haast op in het landschap.
The Road Less Travelled: een kerk die er niet is. Welkom bij Clausura.
Ooit een van de rijkste abdijen van de Lage Landen
Voor het verhaal moeten we een behoorlijk eind terug in de tijd. Herkenrode werd eind 12de eeuw gesticht en groeide in de 13de eeuw uit tot een cisterciënzerabdij en een van de rijkste abdijen van de Lage Landen. Het spirituele en architecturale hart was een indrukwekkend kloostercomplex met een 16de-eeuwse gotische kerk, kloostergebouwen, ziekenzaal en zustersverblijven rond twee grote kloostertuinen. Na periodes van verval en vernieling kwam in 1826 de genadeslag. De abdijkerk ging in vlammen op en uiteindelijk verdween bijna het volledige historische hart van de abdij. Alleen de kapel en delen van de zusterverblijven en oude infirmerie bleven overeind. Waar ooit het kloppende hart van Herkenrode lag, bleef vooral leegte over. Tot nu.
Een tekening van staal
Herita vroeg Gijs Van Vaerenbergh om die leegte opnieuw betekenis te geven. Achter die naam zitten architect-kunstenaars Pieterjan Gijs en Arnout Van Vaerenbergh, die je misschien kent van Reading Between the Lines, het beroemde doorkijkkerkje in Borgloon. Voor Herkenrode gingen ze een paar maten groter. Geen reconstructie van de verdwenen abdijkerk, wel een soort driedimensionale tekening. Met dunne staven in cortenstaal brachten ze de verdwenen gebouwen opnieuw naar hun oorspronkelijke plek en ware schaal. Ramen, gewelven en torens worden gesuggereerd, maar nergens krijg je een massieve muur voor je neus.
En precies daardoor werkt het. De lucht is het plafond. Het landschap de achtergrond. En terwijl je door Clausura wandelt, verschijnen en verdwijnen de contouren voortdurend. Soms kijk je naar architectuur. Soms naar kunst. En soms gewoon dwars door een kerk naar een boom.
Tweehonderd jaar later
Dat Clausura net in 2026 verschijnt, is geen toeval. Op 18 juni 1826 brandde de historische abdijkerk af. Exact tweehonderd jaar later, op 18 juni 2026, werd Clausura officieel ingehuldigd. Timing on point dus, maar het kunstwerk doet meer dan een verdwenen kerk opnieuw zichtbaar maken. De stalen structuur wordt verder verbonden met de nog bestaande ruïnes van de zusterverblijven en de oude infirmerie. En de volledige installatie wordt in verschillende fases gerealiseerd. Geen Disneylandversie van hoe het ooit was, wel een eigentijdse maar tijdloze interpretatie.
Even verdwijnen
En dan sta je daar. Op de plek waar eeuwenlang zusters rondliepen, gebeden werden gefluisterd, zieken verzorgd en missen opgedragen. Waar daarna bijna twee eeuwen vooral leegte was. Nu kun je opnieuw door de kerk wandelen. Zonder een deur te openen. Zonder een muur aan te raken. En zonder dat iemand ooit geprobeerd heeft te doen alsof de voorbije 200 jaar niet hebben bestaan. Misschien is dat wel wat Clausura zo bijzonder maakt. Het vult de leegte zonder ze weg te nemen.
Praktisch
Clausura staat op de Abdijsite Herkenrode in Hasselt en is gratis te bewonderen. Wie dieper in de geschiedenis van de abdij wil duiken, kan ook de betalende Sleutelroute volgen. Die start in het Poortgebouw en voert langs onder meer Clausura, de Sacramentskapel, het Abdissenpaleis, de Schedelkelder, de Infirmerie, de Zusterverblijven, de Abdijmolen en de Tiendschuur.
Meer weten over The Road Less Travelled: een kerk die er niet is? Info Clausura en Abdij van Herkenrode
Beeld: ©JOKKO
